سخنان بزرگان:   

... .تنها مدرسه تخصصی شطرنج در ایران دارای گواهینامه بین المللی سیستم مدیریت کیفیت ISO 9001:2008. ...

صفحه اصلی مقالات شطرنج

مقالات

با فراگیری تاکتیک ها، مهارتتان در بازی شطرنج را ارتقا دهید

با فراگیری تاکتیک ها، مهارتتان در بازی شطرنج را ارتقا دهید.

تیخمان : "99 درصد بازی شطرنج تاکتیک است."

من به عنوان یک شطرنج باز آکادمیک و آموزش دیده ، همیشه مجذوب تئوریهای شروع بازی میشدم . اگر می توانستم فقط شاخه مناسبی مقابل روی لوپز تعویضی را یاد بگیرم یا اینکه فقط چند حرکت بیشتر از تئوری گرونفلد را بخاطر می سپردم، به 2000 USCF (ریتینگ فدراسیون شطرنج آمریکا) دست میافتم.

 

بابی فیشر

 

بیوگرافی بابی فیشر

بابی فیشر در تاریخ ۹ مارس ۱۹۴۳ به دنیا آمد و در تاریخ ۱۷ ژانویه ۲۰۰۸ بر اثر بیماری کلیوی در ایسلند  مرد


بابی فیشر پس از انجام مسابقه‌ای در سال ۱۹۹۲ میلادی دریوگوسلاوی سابق، بدلیل تخطی از مقررات بین‌المللی بازی شطرنج، تحت تعقیب قرار داشت. در سال ۲۰۰۵ میلادی، کشور ایسلند به وی «شهروندی» آن کشور را اعطا کرد تا مانع از استرداد وی به آمریکا شود.

وی به دلیل سخنان یهودستیزانه و انکار هولوکاست و همچنین حمایت از حملات ۱۱ سپتامبر گروه القاعده در آمریکا، مورد انتقاد شدید قرار داشت.

اما داستان زندگی او به نقل از وبلاگ بابی فیشر : حتما بخوانید

رابرت جیمز فیشر در 9 مارس 1943 در شیکاگو به دنیا آمد. از پدر وی به دفعات با نامهائی چون جرارد، گرهارد، و یا گرهارت یاد شده است که طبیب و متولد آلمان بوده است. اسناد معتبری پدر او را یک تبعه مجارستان معرفی میکنند که در یک آزمایشگاه تحقیقات دریائی کار میکرده است.پدر او از همسرش رجینا وقتی بابی تنها دو سال داشت جدا شد. فیشر پدر به فاصله کوتاهی پس از جدائی از همسرش آمریکا را ترک کرد و بابی و خواهر بزرگترش نزد مادرشان باقی ماندند. مادر او پرستار، معلم مدرسه و نیز متولد سوئیس بود.رجینا فیشر و فرزندانش ابتداء به کالیفرنیا رفتند و سپس به آریزونا نقل مکان کردند تا اینکه نهایتا این جا به جائی ها به بروکلین ختم شد ، جائی که فیشر در آنجا رشد کرد و بزرگ شد.خانم فیشر شخصیتی مصمم و خودرأی داشت که پیشتاز بسیاری از جریانات صلح طلبانه روزگار خود بود و بر فرزندانش نیز نفوذی بی بدیل داشت.او بسیار تلاش کرد بابی فیشر را از تمرکز بر شطرنج بازدارد اما در عبن حال نیز به او کمک میکرد برای شرکت در مسابقات مختلف پول جمع آوری کند.خانم فیشر یک یهودی بود ولی فرزندش هرچه بزرگتر میشد از یهودیان متنفر تر میشد تا حدی که دیگر بیمارگونه شده بود. اما به هر حال مادر و فرزند ارتباط خود را در گذر ایام حفظ کردند تا اینکه مادر در سال۱۹۹۷ درگذشت . گفته میشود آقای فیشر در آن هنگام کاملا روان پریش شده بود. خواهر او نیز به فاصله کوتاهی پس از مادر فوت کرد و آشنایان او معتقدند از دست دادن آن دو موجب زوال عقلانیت فیشر گردید.

 

فیشر هرگز ازدواج نکرد گرچه از همسر غیر متعارفش در مانیل به نام جوستین اونگ ، در سال 2000 صاحب فرزند دختری شد که جینکی اونگ نام گرفت و تنها بازمانده فیشر محسوب می گردد.خواهر او "جون" وقتی بابی 6 سال داشت برایش شطرنجی خریداری کرد و برای اولین بار حرکات صلی را به او آموزش داد.بابی در 8 سالگی به باشگاه شطرنج بروکلین رفت تا در کلاسهای آموزشی شرکت کند و در 12 سالگی دیگر در جمع قویترین شطرنجبازان آمریکا که در باشگاه های شطرنج مانهاتان و مارشال گرد می آمدند ، حضور می یافت.در آن دوران رقبای بزرگسال وی اورا " پسر رباتی" و نیز " قاتل کاموائی" می خواندند. که این مورد آخر به دو علت بود: یکی میل ارضاء نشدنی وی برای برد بود و دیگر اینکه همیشه از لباس های متعدد کاموائی استفاده میکرد.در سال 1956 فیشر در 13 سالگی جوانترین بازیکن شطرنجی بود که در مسابقات قهرمانی جوانان آمریکا مقام نخست را کسب کرد. در همان سال و در جریان مسابقات " جام لسینگ روزنوالد"LESSING J. ROSENWALD که از مهمترین مسابقات محسوب میشد و حضور در آن بر اساس دعوت صورت میگرفت ، او نخستین شاهکار خود را خلق کرد و بر استاد بین المللی " دونالد بایرن " پیروز شد. نشریه شطرنج "چس ریویو" CHESS REVIEW این مسابقه را بازی قرن لقب داد و امروز نیز با همان عنوان از آن یاد میشود.سال بعد او نه فقط مقام خود را در مسابقات قهرمانی جوانان آمریکا تکرار کرد بلکه توانست اولین قهرمانی از سلسله 8 قهرمانیخود را در آمریکا کسب کند ، و همین امر باعث گردید او در 14 سالگی به عنوان جوانترین کسی که موفق به کسب این عنوان شد شناخته شود.شیوه پیروزی های وی نیز کمتر از آن شگفت انگیز نبود. در 13 مسابقه ای که با بهترین بازیکنان آمریکا برگزار کرد صاحب 8 پیروزی شد و 5 تساوی گرفت ، بدون اینکه باختی داشته باشد.سال بعد در 15 سالگی او جوانترین کسی بود که موفق شده بود مقام استاد برزگی را کسب کند و این عالیترین مقامی است که در شطرنج می توان به آن نایل شد.او در دبیرستان "اراسموس هال"ERASMUS HALL بروکلین درس میخواند اما چون کلاسهای درس دبیرستان تمرکز اورا بر شطرنج سلب میکرد ، در 16 سالگی ترک تحصیل کرد.مهاجمی درخشاندر عرصه شطرنج او را یک مهاجم بیرحم میشناختند. او نیز در مورد رقبایش میگفت عاشق دیدن سرگردانی آن ها است.او از همان آغاز میل استوار خود را برای تفکر اصیل وهمراه با مطالعه منحصر به فرد عیان ساخته بود. به نحوی که تسلط و احاطه او بر ادبیات شطرنج بر همگان مسلم بود.در شطرنج او به استراتژی گامبی شاه علاقمند بود که یک مانور گشایشی است و در آن سفید یک پیاده جناح شاه را قربانی میکند تا به یک حمله سریع دست یابد. پیش از او برای مدت مدیدی این گشایش ، خطرآفرین و رمانتیک محسوب میگردید ، اما فیشر این گشایش را در جریان مسابقات قهرمانی آمریکا ، به نحوی تماشائی در مقابل استاد بزرگ "لاری اوانس" LARRY EVANS مورد استفاده قرار داد. شاید این دوره موفق ترین عملکرد فیشر در عمر مسابقاتی اش بوده باشد ، زیرا در طی آن با 11 برد و بدون باخت و یا تساوی مسابقات را به پایان برد.بروس پاندولفی BRUCE PANDOLFI نویسنده و معلم شطرنج در مورد وی نوشت که او جهان شطرنج را با هیجانی وصف ناپذیر مواجه کرد.در مسابقات 1964 او یکی دیگر از بازی های تاریخی خود را در مقابل استاد بزرگ "رابرت بایرن" خلق کرد. آقای "بایرن" که بعد ها گزارشگر نیویورک تایمز در رشته شطرنج شد در مورد آن اینگونه نوشت: آن ، یکی از درخشانترین ضد حمله ها بود. او با مهره سیاه بازی می کرد. قربانی که داد ، من نتوانستم عمق آنرا درک کنم. ترکیب بسیار ژرف و زیبائی بود.آقای "بایرن" در آن مسابقه نهایتا بازی را در شرایطی که به لحاظ ارزش مهره ها برتری داشت واگذار کرد. نتیجه آنقدر غیر متعارف بود که بسیاری از استادان بزرگ را نیز که بازی را برای تماشاگران تحلیل و تفسیر میکردند گیج کرده بود.حرکت به ماوراءآقای فیشر همیشه فردی جنجالی بوده است. در اولین سالهای دهه 60 خود را بزرگتراز آنچه که بود می انگاشت. او در مصاحبه ای با مجله "هارپر"HARPER اظهار نظر کرده بود که زنان نمی توانند بازیکنان بزرگی در شطرنج باشند. آقای بیرن به یاد می آورد که در جریان مسابقاتی در بلغارستان به فیشر پیشنهاد کرده بوده است سری به یک روانپزشک بزند ، اما فیشر پاسخ داده بوده است روانپزشک میبایست مبلغ زیادی به او بپردازد تا شایستگی کار بر روی مغز او را به دست آورد.در مقطعی ، او شروع کرد به طرح درخواست های غیر متعارفی ازبرگزارکنندگان مسابقات ، نظیر تأمین نور خاص ، صندلی مخصوص ، شرایط ویژه برای تضمین سکوت در محیط مسابقه . او شکایت میکرد رقبایش سعی داشتند غذای اورا مسموم سازند.اتاق او در هتل ساس داسته است. یا اینکه روسها در مسابقات تبانی می کردند و به صورتی پیش ساخته تساوی میکردند. او حتی در مقطعی از پرواز با هواپیما میترسید و تصور میکرد روس ها ممکن است در هواپیمای او تله انفجاری کار بگذارند.این شرایط مجموعاَ باعث گردید او کمتر و کمتر بازی کند. گاه ماه ها می گذشت و او در مسابقات حضور پیدا نمیکرد و به تدریج این زمزمه قوت گرفت که فیشر از شکست می هراسد اما در عین حال همیشه هم بازمیگشت و در سطحی بازی میکرد که نظیری برای آن نمیشد یافت.در مقطعی پیش از آنکه با اسپاسکی مسابقه بدهد ، در طی 20 مسابقه پی در پی با استادان بزرگ ، همه را با پیروزی پشت سر گذاشت.او مجموعه 60 بازی به یاد ماندنی شطرنج را در سال 1969 تکمیل کرد. هنوز هم بسیاری از بازیکنان جدی شطرنج طالب مطالعه آن هستند.او زمانی که موفق شد تیگران پتروسیان را شکست دهد توانست موقعیت مبارزه برای قهرمانی جهان را در مقابل بوریس اسپاسکی به دست آورد.

 

راه اندازی سازمان آموزش شطرنج اروپا توسط کاسپاروف

 

www.kcfe.ue

 

 

شطرنج

شطرنج

شَطرَنج بازی دو نفره‌ای است که بر روی یک صفحه با ۶۴ خانه (۳۲ خانه سیاه و ۳۲ خانه سفید) به وسیله ۳۲ مهره (۱۶ مهره سفید و ۱۶ مهره سیاه) انجام می‌شود.

برخی شطرنج را یک سرگرمی می‌دانند و عدّه‌ای دیگر آن را یک ورزش رزمی ذهنی محسوب می‌کنند. موفقیت در این ورزش بیش از هر چیز به توان تحلیل و فهم انتزاعی ذهن وابسته‌است.

پیشینه
واژه «شطرنج» تلفظ فارسی «چاتورانگا» است، کلمه‌ای که در زبان سانسکریت برای نام گذاری این بازی به کار برده می‌شود، هند جایی‌ست که معمولاً از آن به عنوان نخستین زادگاه این بازی یاد می‌شود. اگر چه بازیهای مشابهی در کره، چین، ژاپن و تایلند رواج داشته، اما شطرنج امروزی به این بازی هندی برمی گردد که در دوره ساسانیان وارد ایران شده و آنگاه در کشورهای اسلامی، اروپا و روسیه تکامل پیدا کرده‌است.
صفحه
صفحهٔ شطرنج یک صفحهٔ مربع ۸ در ۸ خانه است یکی در میان سیاه و سفید هستند. ستون‌های عمودی روبه‌روی شطرنجبازان با حروف الفبا (از A تا H) و ردیف‌های افقی با اعداد (1 تا 8) مشخص می‌شوند.

۱۶ مهره سفید در ۱۶ خانه دو ردیف یک و دو و ۱۶ مهره سیاه هم در ۱۶ خانه دو ردیف هفت و هشت قرار می‌گیرند، صفحه حتماً بایستی طوری قرار گیرد که اولین خانه سمت راست هر دو شطرنجباز سفید باشد.
مهره‌ها
• پیاده (سرباز)

• اسب؛ مدرنN - کلاسیک C (ایتالیایی)

• فیل؛ مدرن B - کلاسیک F (ایتالیایی)

• رخ (قلعه)؛ مدرن R - کلاسیک T (ایتالیایی)

• وزیر(فرزین)؛ مدرن Q - کلاسیک D (ایتالیایی)

• شاه؛ مدرن K - کلاسیک R (ایتالیایی)

انواع مهره‌های این بازی هستند. شخصی برنده‌است که بتواند شاه حریف را با خطر زدن (کیش) مواجه کند به طوری که حریف راهی برای «رفع کیش» نداشته باشد.
پیاده
ا سرباز ضعیف‌ترین مهرهٔ بازیست که هر کدام از بازیکنان (سیاه یا سفید) ۸ عدد از آن دارند که در ردیف یکی مانده به آخر قرار می‌دهند. پیاده به جز حرکت اول که می‌تواند ۲ خانه مستقیم به جلو برود، بقیهٔ حرکتها را باید خانه به خانه انجام دهد.

پیاده بعد از رسیدن به آخرین ردیف در خانهٔ حریف بایستی به یک مهرهٔ دیگر (به جز شاه) بنا بر خواست بازیکن (که معمولاً وزیر است) تبدیل می‌شود. سرباز تنها مهره‌ای ست که به همان شکلی که حرکت می‌کند (مستقیم به جلو) مهرهٔ حریف را نمی‌گیرد بلکه مهره‌هایی را که در دو خانه چپ و راست خانه جلوی خود هستند را بگیرد. در واقع سرباز مستقیم می‌رود و کج می‌زند. همچنین طبق قوانین فیده اگر مهره ی سرباز طوری قرار گیرد که مهره ی حریف با یک حرکت دو خانه حرکت کند (حرکت اول حریف) که دو سرباز سیاه و سفید کنار هم قرار گیرندمهره ی سرباز قادر است در حرکتی به نام آمپاسان سرباز حریف را از صفحه خارج کند (بزند) و در خانه ی عقب سرباز حریف (سرباز زده شده) قرار گیرد.

 

پیشینه شطرنج

پیشینه شطرنج
شطرنج یکی از کهن‌ترین بازی‌هایی‌است که امروزه نیز در میان مردم جهان رواج دارد؛ به‌طوری‌که قدمت این بازی را بیش از ۱۵۰۰ سال رقم زده‌اند. برخی باور دارند که شطرنج را نخستین بار ایرانیان ساخته‌اند و عده‌ای دیگر نیز آن را ابداعِ هندیان، یونانیان، رومیان، بابلی‌ها، سکاها، مصریان، یهودیان، چینی‌ها و اعراب دانسته‌اند. اما آن‌چه که بیش از هر رأی دیگری موردِ پذیرش است، این که شطرنج در اصل هندی بوده، سپس از هند به ایران آورده شده، از ایران به عرب‌ها و جهان اسلام گسترش یافته، و سرانجام از جهانِ اسلام به اروپا رفته‌ است. در اروپای قرن پانزدهم، شطرنج به شیوه امروزین آن درآمد؛ و در نیمه دوم قرن نوزدهم، مسابقات جهانی شطرنج آغاز گردید. در قرن بیستم، فدراسیون جهانی شطرنج تاسیس شد.
پیدایش شطرنج

در بارهٔ پیدایش شطرنج(چترنگ) چندین روایت موجود است که تنها تعداد کمی از آن‌ها معقول و باور کردنی هستند. در ادامه برخی از این روایت‌های مختلف مورد بررسی قرار خواهند گرفت:

شاهنامه: یکی از داستان‌ها داستانی است که ثعالبی در شاهنامهٔ معروف به شاهنامه ابومنصوری نقل می‌کند. این داستان را فردوسی نیز در شاهنامه خود با تفصیل بیشتر آورده‌است. داستان از این قرار است که وقتی طلحند پسر نای هندی در جنگ با گو پسر عمو و برادر امی بر سر پادشاهی کشته شد، مادرش از غم او افسرده گشت. گروهی از دانشمندان برای سرگرم کردن مادر و نیز نشان دادن وضعیت جنگی که پسرش در آن کشته شد شطرنج را اختراع کردند.
ادبیات هندی: در ادبیات هندی فقط دو اثر پذیرفتنی وجود دارد: نخستین مطلب مربوط به اوایل قرن هشتم میلادی است که به زبان سانسکریت و با نثری ساده نوشته شده‌است. سوباندهو(نام این نوشته) دربارهٔ حکومت اودایانا پادشاه واتسا و ملکه اش مطالبی نگاشته‌است. در بین این مطالب اشاره‌ای هم به مهره‌های شطرنج شده که دقیقا مشخص نیست این مطالب در مورد شطرنج امروزی است یا نوع دیگری از شطرنج، چرا که نوع دیگری نیز هست که با تاس بازی می‌شود. نوشتهٔ دیگر مربوط به بانا نویسنده‌ای هندی است که ضمن شرح دادن چگونگی پادشاهی سری هارشا که در شمال هند حکومت می‌کرده‌است، اشاره‌ای به آموزش شطرنج در دربار او دارد. این نوشته در قرن هفتم میلادی نگاشته شده که کهن‌ترین نوشتهٔ مکتوب هندی در رابطه با شطرنج است.
ادبیات اسلامی: مسعودی، تاریخ‌نگار مسلمان قرن چهارم، در مروج‌الذهب ابداعِ شطرنج را به بلهیت مردی از تبارِ برهمنان نسبت داده‌است. مطابق با رایِ مسعودی، همین بلهیت بود که نخستین کتاب درباره شطرنج را برای هندوان تدوین کرد. مسعودی همچنین به افسانه مشهوری اشاره می‌کند که بر اساس آن، مبدعِ شطرنج از پادشاه هند می‌خواهد که خانه‌های صفحه شطرنج را با دانه‌های گندم پر کند – به این ترتیب که در خانه اول، یک دانه؛ در خانه دوم، دو دانه؛ در خانه سوم، چهار دانه؛ تا خانه شصت و چهارم – که پس از حساب و شمار معلوم می‌شود که اگر تمامِ آن سرزمین را هم گندم بکارند، کفایت این مقدار را نخواهد کرد.[۱]
آلفونسوس:روایتِ دیگر از پیداییِ شطرنج، روایتِ آلفونسوس حکیم است؛ و آن این که: پادشاهی از پادشاهان هند آرزو داشت بداند جهان مطیع عقل و اراده است یا جبر و تقدیر. پس دو تن از مردان دانا و خردمند دربارش را فراخواند و از ایشان سوال کرد. این دو خردمند نظری مخالفِ هم داشتند؛ یکی همه از جبر می‌گفت و دیگری از اختیار. شاه از این دو خواست که هر یک برای اثبات مدعایش بازی‌‌ای اختراع نموده، به درگاهش بیاورد. آن جبری بازیِ نرد را ساخت – که بر اساس گردشِ فصول و رفت‌وآمد ماهها و روزها و حکمِ تاسِ شش‌جهت تنظیم‌ گشته‌ بود-. اما حکیمِ دیگر بازیِ شطرنج را ساخت که در همه مراحلِ آن، انسان مختار است؛ جز آن که محدود است به رعایت قوانین بازی. پادشاهِ هند در هر دو بازی به نیکی نظر کرده و شطرنج را بر نرد ترجیح داد؛ چرا که در شطرنج است که عاقلان و دوراندیشان از نادانان و کوته‌فکران متمایز می‌گردند.[۲]

شطرنج در هندوستان

در هندوستان، دو بازی رواج داشته‌است که نیای شطرنج امروزین شمرده می‌شود:
چتوراجی

از بازی‌های شطرنج‌ گونه هندوستان یکی چتوراجی (به معنی چهارپادشاه) است؛ نخستین بار، ابوریحان بیرونی در تحقیق‌ماللهند این بازی را توصیف و تشریح کرده‌است. در این بازی – چنان که از اسمِ آن پیداست – چهار نفر شرکت می‌کنند؛ هر یک از شرکت‌کننده‌ها هشت مهره دارد (کشتی، اسب، فیل، شاه و پیاده‌ای نظیر هر یک). این مهره‌ها در چهار گوشه صفحه چیده می‌شوند و مطابق قانون حرکت می‌کنند. حرکتِ قایق یا کشتی در این بازی مشابه با حرکتِ فیل در شطرنج است – منتها محدودتر- حال آن که حرکتِ فیل در چتوراجی با حرکتِ رخ در شطرنج منطبق است. مهره‌های چتوراجی می‌بایست به رنگ‌های سبز، قرمز، سیاه و سفید باشند که به ترتیب با فصل‌های بهار، تابستان، پاییز و زمستان (و همچنین با عناصر و اخلاط اربعه) مطابقت دارند. درباره ارتباطِ چتوراجی با شطرنج آراء متفاوت است: برخی چتوراجی را نیای چتورانگه و شطرنج دانسته‌اند و برخی آن را بازیِ متفاوتی دانسته‌اند که ارتباط چندانی با شطرنج ندارد.
چتورانگه

چتورانگه نه تنها نیایِ شطرنجِ کنونی که نیایِ بازی‌های شطرنج‌گونه‌ی شرقِ دور (همچون شیانگ‌چی و جانگ‌چی) نیز هست. این بازی در دوره شاهانِ گوپتا توسعه یافت و آن‌چنان که معلوم است قواعد و مهره‌هایی مشابهِ شطرنجِ عربی داشته‌است. نام چتورانگه – که از مهابهاراتا گرفته شده است –به معنی چهار دست است؛ این نام به چهار دسته در آرایش نظامی اشاره دارد: پیاده‌نظام، سواره‌نظام، فیل‌های جنگی و ارابه‌ها. در چتورانگه هر یک از این ارکان نظامی توسطِ یکی از مهره‌های چهارگانه – پیاده، اسب، فیل و رخ- نمود می‌یابد بعلاوه پادشاه و وزیر که در قلبِ لشکر نقشِ هدایت و فرماندهی را برعهده دارند. صفحه چتورانگه صفحه‌ای بود هشت در هشت – با خانه‌هایی یک رنگ- که به نام آشتاپادا خوانده شده و مقدّس شمرده می‌شد.
شطرنج در ایران
کارنامه اردشیر پاپکان

تردید یکی از کهن‌ترین نوشته‌های ایران – و شاید جهان - که به وضوح از شطرنج یاد می‌کند، کتاب کارنامه اردشیر پاپکان (کارنامک ارتخشیر پاپکان) است. در این نوشته آمده است: "اردشیر به فر خدای در چوگان، سواری، چترنگ و شکار برتری یافت."

این سند یکی از قدیمی‌ترین اسنادِ مکتوبی‌است که به بازی شطرنج اشاره دارد و عده‌ای همین سند را دلیل بر ابداعِ شطرنج توسط ایرانیان دانسته‌اند.
گزارش شطرنج

روایاتی که ورود شطرنج را به ایران با عهدِ ساسانی هم‌زمان می‌دانند اغلب از ماتیکان‌ چترنگ یا چترنگ‌نامک (گزارش شطرنج) گرفته‌شده‌است و مشابهِ آن را فردوسی در شاهنامه به نظم درآورده. این داستان – که به چندین شیوه نقل می‌شود- چنین است:

در زمان پادشاهی خسرو انوشیروان، شاهی از شاهانِ هند که دیورسام خوانده می‌شد فرستاده‌ای را به دربارِ ایران روانه داشت. فرستاده پس از به جای آوردنِ آدابِ دربار، گنج‌ها و خواسته‌های گرانبهایی را به شاهِ ایران پیشکش کرد و تخته‌ای از شطرنج با مهره‌هایی از عاج و زمرد نیز فراز آورد. آنگاه به پادشاهِ ایران چنین گفت: که ای شاهِ شاهان! من از سویِ شهریارِ هند بدین کار گمارده شُدَم تا شما را بگویم آنچه را که از شهریارم شنیده‌ام. شهریارِ ما گفت که هیچ برتری نیست مگر به دانش و خِرَد و اینک که شما خود را از ما برتر می‌دانید، پس بایسته است که دانشِ شما نیز از دانشِ ما افزون باشد. اینک ما این شطرنج را به سویِ شما فرستادیم تا شما روش و شیوه آن را – چنان که هست- بازیابید؛ اگر از این کار فرومانید، آنگاه باید ساو و باج بر ما بفرستید و اگر توانستید، آنگاه ما باجگزارِ شما خواهیم بود. » در پایانِ این داستان، بزرگمهر، وزیرِ انوشیروان، راه و شیوه این بازی را درمی‌یابد و بدین‌سان ایرانیان بر هندیان غالب می‌آیند.

ابوریحان بیرونی در تحقیق ماللهند روایت دیگری را درباره ورود شطرنج به ایران می‌پذیرد و آن این که در روزگار خسرو انوشیروان، برزویه پزشک به هند رفته و مورد پذیرش پادشاه آن دیار قرار می‌گیرد؛ آنگاه بازی شطرنج را همراه با کتاب پنچه‌تنتره یا کلیله و دمنه به عنوان سوغات به ایران می‌آورد. این روایت نیز از روایات مورد پذیرش درباره ورود شطرنج به ایران است. آنچه مسلم است شطرنج در ایران پیش از اسلام و به خصوص در ایران ساسانی در بین مردم و به خصوص میان شاهزادگان و اشراف پرطرفدار بوده‌است.

با این‌حال بسیاری از زرتشتیان شطرنج را در ایران کهن‌تر دانسته، باور دارند که سپیتمان زرتشت خود این بازی را پدید آورده و به گشتاسب هدیه کرده است؛ اما سندی تاریخی بر این نمی‌توان ارائه نمود.
جهان اسلام
در سال‌های ۶۳۸-۶۵۱ میلادی، سپاهیان عرب مسلمان در جنگ با ایران کامکار شدند؛ بسیاری از پارسیان اسلام آوردند، و کمابیش، برخی از ویژگی‌های فرهنگی ایرانیان نیز در میان تازیان و مسلمانان رسوخ یافت. از آن میان، اعراب شطرنج را - که ایرانیان چترنگ می‌نامیدند- از ایرانیان آموختند و از آن جا که دو حرف "چ" و "گ" در زبان عرب وجود نداشت، این نام از چترنگ به شطرنج تغییر یافت. در زمان خلافت عباسی، این بازی محبوبیت فراوانی یافت و به بازی موردعلاقه خلفا و اشراف تبدیل گشت.
کتاب‌های شطرنج

بسیاری از مورخین مسلمان از جمله یعقوبی، طبری، مسعودی و ثعالبی درباره شطرنج نوشته‌اند. در این میان همچنین، شطرنج از یک بازی ساده به یک علم مکتوب و مدون تبدیل شد و آن با نوشته شدن کتاب‌های بسیار درباره شطرنج بود، از جمله: کتاب الشطرنج نوشته العدلی و ابوبکر صولی، کتاب منصوبات الشطرنج (کتاب موقعیت‌ها و مسئله‌های شطرنج) نوشته اللجلاج.

علم‌الشطرنج در زمان عباسیان به بخش تقسیم می‌شد:

مبادی (اصول و مقدمات)
تبیات (حرکت‌های آغازین، آرایش‌ سپاه): این حرکات معمولاً صرفاً حفظ می‌شدند و بدین توجه به حرکت مخاطب انجام می‌گرفتند.
منصوبات (پرسش‌ها، موقعیت‌ها و مسئله‌های شطرنج). یکی از معروف‌ترین منصوبات در جهان اسلام، منصوبه دلارام بود. معروف است که در این منصوبه، یکی از اشرافِ ایرانی در بازیِ شطرنج روی همسرش به نام دلارام شرط‌بندی کرده بود و به موقعیت نزدیک به باخت رسید؛ دلارام فریاد زد: "هر دو رخت را قربانی کن، نه مرا" و او با قربانی کردن رخ‌هایش توانست شاهش را نجات داده، شاه طرف مقابل را در چهار حرکت مات کند.

رده‌بندی بازی‌کنان شطرنج

در سده‌های میانه در جهان اسلام بازی‌کنان شطرنج به پنج دسته تقسیم می‌شدند. بالاترین دسته، دسته عالیات یا استاد شطرنج بود. مترقبات، دومین دسته بودند و تنها کسی می‌توانست مترقبه دانسته شود که دو تا چهار بازی از ده بازی را از یک استاد شطرنج می‌بُرد. برای این که کسی از یک دسته به دسته بالاتر برود، می‌بایست حداقل هفت بازی از ده بازی را از شخصی که متعلق به دسته بالاتر است، ببرد. این دسته‌بندی بازی‌کنان شطرنج را ابوبکر صولی بنیاد نهاده بود.
بازی‌کنان مشهور شطرنج
از مشهورترین شطرنج‌بازان عصر اسلامی می‌توان افراد زیر را نام برد:

جابر کوفی و ابونعم در زمان خلیفه مأمون.
العدلی در زمان خلیفه الواثق بالله. در آن زمان، او تنها شطرنج‌بازی بود که در زمره عالیات شمرده می‌شد.
الرازی در جضور خلیفه متوکل از العدلی - که سالخورده شده بود- بُرد و رسماً به زمره عالیات راه یافت.
ابوبکر صولی که در شعر و ادب نیز دست داشت. او در دوران خلیفه المکتفی بالله زبردست‌ترین شطرنج‌باز بود. او همچنین استاد اللجلاج بود.

انواع بازی شطرنج
آن‌چنان که در کتاب نفائس الفنون نوشته دانشمند ایران محمود آملی آمده‌است، شش نوع شطرنج در ایران سده‌های میانه رواج داشته‌است. محمود آملی در این کتاب این شش نوع شطرنج را به تفصیل شرح می‌دهد. این شش نوع عبارتند از:[۳]

شطرنج قدیم (یا شطرنج هندی) که همان شطرنج امروزین است؛ با این تفاوت که در ایران سده‌های میانه فیل تنها دوخانه مورب و با جهش از روی مهره‌ها می‌توانسته حرکت کند و وزیر نیز تنها یک خانه مورب حق حرکت داشته‌است.
شطرنج طویل (که شطرنج مستطیلی و شطرنج ممدود نیز نامیده می‌شده‌است). این شطرنج در صفحه‌ای ۴×۱۶ و با تاس بازی می‌شده‌است و قوانین خاص خود را داشته‌است.
شطرنج جوارحیه که در صفحه‌ای ۷×۶ بازی می‌شده و هر بخش به نام یکی از اعضای بدن انسان بوده‌است.
شطرنج تامه که در صفحه‌ای ۱۰×۱۰ بازی می‌شده؛ آملی و مسعودی قوانین این شطرنج را به وضوح شرح‌ داده‌اند.
شطرنج رومی که صفحه‌ای مدور داشته و ۱۶ مهره در دور یک مرکز واحد چیده می‌شدند. قواعد مربوط به این شطرنج را ابن عربشاه نیز نقل کرده‌است.
شطرنج حصون در صفحه‌ای ۱۰×۱۰ با چهارخانه اضافی در حواشی بازی می‌شده‌است و در هر طرف صفحه ۲۰ مهره قرار داشته‌است.
شطرنج کبیر یا شطرنج تیموری: این شطرنج ۱۱۲ خانه داشته (در صفحه‌ای ۱۰×۱۱) و در آن مهره‌های متعددی از قبیل شاه، وزیر، زرافه، شیر، شتر، نگهبان، دبابه، ارابه جنگی حضور داشته‌اند که در سه سطر در دو سوی صفحه چیده می‌شدند. در این شطرنج، پیاده جلوی مهره با پیاده دیگر متفاوت بوده‌است که هر پیاده می‌توانسته ارتقاء یابد (مثلاً پیاده شتر تبدیل به شتر شود)؛ پیاده شاه در صورت ارتقاء تبدیل به شاهزاده می‌شده‌است (در این صورت اگر شاه کیش و مات می‌شد، شاهزاده به جای او به سلطنت می‌رسید). در این شطرنج همچنین قواعدی برای تبادل اسرای جنگی وجود داشته‌است. ابن‌عربشاه قواعد مربوط به این شطرنج را به وضوح ذکر کرده‌است. برخی ابداع این شطرنج را به تیمورلنگ نسبت می‌دهند.

اروپا
شطرنج از طریق فتوحات مسلمانان در اندلس و بیزانس (روم شرقی) به اروپا راه یافت. شطرنج در اروپا نیز مدت‌ها محدود به طبقه اشراف و شاهزادگان بود؛ و تا پیش از عصر جدید، مردم عادی بدان دسترسی نداشتند. از جمله تغییراتی که اروپاییان به شطرنج وارد کردند، تغییرات زیر بود:

پیاده‌ها اجازه یافتند در حرکت اول یک‌خانه را درجا بزنند.
شاه اجازه یافت تنها یک بار در طول بازی دوخانه را یکجا حرکت کند. (این قانون بعدها جایش را به قلعه کردن داد)
فرزین یا وزیر (که اروپایی‌ها ملکه خواندند) اجازه حرکت بیشتری یافت.

 
مطالب بیشتر...

شعبه شهریار: خیابان ولیعصر ، برج سعدی ، طبقه پنجم ، واحد 7

تلفن: 02165227525   -   02165248797

دارای سیستم مدیریت کیفیت

تنها مدرسه تخصصی شطرنج در ایران دارای گواهینامه بین المللی سیستم مدیریت کیفیت ISO  9001:2008

tehran 30 °C
  19.09.2014 Ferienhaus Ostsee
مسابقه و معمای هفته

مسابقه و معمای شطرنج مدرسه رخ

پیوندها و سایت های مفید
تبلیغات شما در اینجا.